"Հարսանիք լեռներում" գործողության 33-րդ տարեդարձի առթիվ հասարակական-քաղաքական գործիչներն այցելում են "Եռաբլուր" զինվորական պանթեոն

Արմինֆո. Հասարակական-քաղաքական գործիչները Շուշիի ազատագրման "Հարսանիք լեռներում" գործողության 33-րդ տարեդարձի և Երկրապահի օրվա կապակցությամբ այցելում են "Եռաբլուր" զինվորական պանթեոն ՝ հարգանքի տուրք մատուցելու հայրենիքի ազատության և անկախության համար իրենց կյանքը զոհաբերած հայորդիների հիշատակին:

Այցելուների թվում էր Երկրապահ կամավորական միության նախագահ Սասուն Միքայելյանը: Նա հիշեցրել է, որ 1992 թվականին մասնակցել է Շուշիի ազատագրմանը ու թեև վիրավորվել է, բայց, այնուամենայնիվ, այդ օրն իր կյանքի ամենաերջանիկներից մեկն է:

"Մենք, ինչպես այն ժամանակ, այնպես էլ այսօր կրում ենք Վազգեն Սարգսյանի ( ՀՀ պաշտպանության առաջին նախարար, ԵԿՄ նախագահ - խմբ.) նույն ուղերձը և շարունակելու ենք այն կրել մինչև վերջ: Եվ եթե այսօր մենք կարողանանք միավորվել որպես ազգ, ապա դեռ շատ անելիքներ ունենք", - նշել է Միքայելյանը։

Նշենք, որ 1992թ. մայիսի 8-ին սկսվեց Շուշիի ազատագրման "Հարսանիք լեռներում" գործողությունը, որի ընթացքում հայկական ինքնապաշտպանական զորքերը վերահսկողություն հաստատեցին Շուշի քաղաքի նկատմամբ, որը 1918 թվականին հայերի կոտորածից հետո բնակեցված էր, հիմնականում, ադրբեջանցիներով։ Հայկական ռազմական հրամանատարությունը երկար ժամանակ դիտարկում էր քաղաքը գրավելու հնարավորությունը, քանի որ Շուշիից Ստեփանակերտի քաղաքային ենթակառուցվածքների (քաղաքների միջև հեռավորությունը ՝ 5 կմ) ադրբեջանական գնդակոծությունները կես տարվա ընթացքում հանգեցրել էին հարյուրավոր զոհերի հայ խաղաղ բնակչության շրջանում և շենքերի զանգվածային ավերածությունների, այդ թվում ՝ բնակելի շենքերի, դպրոցների, մետաքսի գործարանի և ծննդատան:

Խորհրդային շրջանում Շուշիի շրջանը միակն էր Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) հինգ շրջաններից, որտեղ ադրբեջանցիները կազմում էին բնակչության մեծամասնությունը (91,7 %, ըստ 1989թ.խորհրդային վերջին մարդահամարի տվյալների): Քաղաքում ապրում էր 17 հազար մարդ, որոնց 98% - ը ադրբեջանցիներ էին։

1992թ. փետրվարի սկզբին Ադրբեջանի ապագա պաշտպանության նախարար Ռահիմ Գազիևի հրամանով Շուշի էր տեղափոխվել երկու "Գրադ" կայանք: ԼՂԻՄ վարչական կենտրոն Ստեփանակերտը  Շուշիի դիմաց, ինչպես ափի մեջ, իրենից ներկայացնում էր հրետանու թիրախ։

Հայկական ինքնապաշտպանական զորքերի առջև ծառացած էր հակառակորդի կրակային դիրքերը ճնշելու և գերիշխող բարձունքների նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու անհրաժեշտությունը: Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև ցամաքային կապ ապահովելու համար Շուշիի ազատագրման և Լաչինի միջանցքի բացման խնդիրը դրված էր ինքնապաշտպանական ջոկատների վրա, որոնք ղեկավարում էր Վազգեն Սարգսյանը։

Քաղաքի գրավման օպերացիան հանձնարարվել է իրականացնել Արկադի Տեր-Թադևոսյանին (Կոմանդոս) ։ Տեր-Թադևոսյանն ավելի ուշ ասել էր, որ իր գլխավոր նպատակը Շուշին շրջապատելն էր, շրջակա գյուղերը գրավելը և ադրբեջանական ուժերի մի մասին քաղաքի պաշտպանությունից շեղելը: Գրոհը սկսվել էր մայիսի 8-ի գիշերը ժամը 02:30-ին: Տեր-Թադևոսյանը հիշում էր, որ իր հաշվարկներով ամբողջ գործողությունը պետք է տևեր "երեք-չորս օր" ։ Նա հույս ուներ խուճապ սերմանել քաղաքի պաշտպանների շրջանում և ստիպել նրանց առանց կռվի հեռանալ Շուշիից։ Շուշիից դեպի արևմուտք ճանապարհի մոտ պատնեշ էր դրված, որին հրամայված էր չկրակել քաղաքից փախչողների վրա, բայց արգելափակել հաամալրումները։ Այդ դիրքում գտնվողներից էր նաև Ռոբերտ Քոչարյանը ՝ ԼՂՀ և Հայաստանի ապագա նախագահը։

Հարձակողական գործողության հիմնական բեռը ընկավ այն հայ զինվորների ուսերին, ովքեր քաղաքին մոտենում էին լեռնային արահետներով՝ հյուսիսից և արևելքից ։ Մայիսի 8-ի երեկոյան քաղաքի պաշտպանները որոշել էին, որ հարձակումը հետ է մղվել։ Այնուամենայնիվ, ինչպես և ենթադրում էր Տեր-Թադևոսյանը, այդ օրվա ընթացքում պաշտպանների մեծ մասը լքեցին իրենց դիրքերը և քաղաքը։

Մարտը տևեց ընդամենը մեկ օր, բայց այդ ընթացքում, ըստ որոշ գնահատականների, զոհվեց մոտ երեք հարյուր մարդ: Շուշիի գրավումը հայկական զորքերի առաջին նշանակալի ռազմական հաղթանակն էր ղարաբաղյան հակամարտության ընթացքում։

Շուշիի ազատագրմամբ ղարաբաղյան շարժումը թևակոխեց որակապես նոր փուլ՝ շրջադարձային պահ եղավ պատերազմում, և ԼՂՀ անկախությունը դարձավ առավել քան իրատեսական։ Շուշիի ազատագրումը նաև տնտեսական անհրաժեշտություն էր։ Ճանապարհների ցամաքային և օդային շրջափակման, էլեկտրաէներգիայի, գազի և խմելու ջրի պակասի, ինչպես նաև Շուշիից Ստեփանակերտ և հարակից շրջաններ անվերջանալի ռմբակոծությունների պատճառով կաթվածահար էր եղել ողջ երկրի տնտեսությունը։

Շուշիի ազատագրման շնորհիվ զինաթափվեցին թշնամու բոլոր կրակակետերը, ինչպես նաև Ստեփանակերտի և հարակից շրջանների ռազմակայանները: Հակառակորդի կենդանի ուժը և տեխնիկան կրել էին մեծ կորուստներ։ Շուշիի ազատագրմանը հաջորդեց Լաչինի միջանցքի բացման ռազմական գործողությունը, որով ճեղքվեց ԼՂՀ շրջափակման օղակը, և ժողովրդի արհեստականորեն անջատված երկու հատվածները կրկին վերամիավորվեցին, բացվեց ԼՂՀ-ն և ՀՀ-ն կապող կյանքի ճանապարհը։ Շուշիի ազատագրմամբ վերջնականապես ամրապնդվեց սեփական միջոցներով և ուժերով թշնամու հանդեպ հաղթանակի հավատը:

Շուշիի ազատագրման մարտերում հայկական կողմն ուներ 57 զոհ, հակառակորդը ՝ 250 - 300, 600-700 վիրավոր, 13 գերեվարված: Ելնելով Շուշիի ազատագրման պատմական կարևորությունից և Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում նրա շրջադարձային նշանակությունից' ԼՂՀ Ազգային ժողովը 1994 թվականին սահմանել էր "Շուշիի ազատագրման համար" մեդալ: Մայիսի 9-ը ԼՂՀ-ում և ՀՀ-ում պաշտոնապես հայտարարվել էր Շուշիի ազատագրման և հաղթանակի օր: Մայիսի 9-ին Արցախում և Հայաստանում նշվել է նաեր ԼՂՀ պաշտպանության բանակի կազմավորման օրը:

Շուշին Ադրբեջանին է հանձնվել 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության գոտում ռազմական գործողությունների դադարեցման մասին եռակողմ հայտարարության ստորագրման արդյունքում։