Amnesty International-ը 2025 թվականի զեկույցում նշել է արցախցիների հիմնական իրավունքների լուծված չլինելը, Հայաստանում խոսքի ազատության ոտնահարումը եւ ԶԼՄ-ների նկատմամբ ճնշում գործադրելու փորձերը

Արմինֆո. Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի շուրջ Հայաստանի բանակցությունները շարունակվել են անվտանգության լարված իրադրության պայմաններում, որը նշանավորվել է Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ և հայ-ադրբեջանական սահմանի երկայնքով բախումներով: Այդ մասին ասվում է "Amnesty International" միջազգային կազմակերպության "Աշխարհում մարդու իրավունքների վիճակը" 2025 թվականի ամենամյա զեկույցում, որտեղ գնահատվում են մարդու իրավունքների բնագավառի թեմաների լայն շրջանակի վերաբերյալ ազգային, տարածաշրջանային և գլոբալ զարգացումները։

Զեկույցում սահմանվում են համաշխարհային միտումները, որոնք կապված են զինված հակամարտություններում խախտումների, այլակարծության ճնշման, խտրականության, տնտեսական եւ կլիմայական անարդարության եւ մարդու իրավունքների խախտման համար տեխնոլոգիաների ոչ իրավաչափ օգտագործման հետ: Զեկույցում նաև ընդգծվում է, թե ինչպես են հզոր պետությունները կանխամտածված կերպով խաթարում միջազգային կանոնների վրա հիմնված համակարգը, խոչընդոտելով այն խնդիրների լուծմանը, որոնք ազդում են միլիոնավոր մարդկանց կյանքի վրա: Զեկույցում վավերագրվում են 2024 թվականին 150 երկրներում մարդու իրավունքների հետ կապված խնդիրները, փոխկապակցվում  են գլոբալ և տարածաշրջանային խնդիրները և նայում ապագային:

Հայաստանի մասով զեկույցում նշվում է, որ կառավարությունը պայքարել է Լեռնային Ղարաբաղից ավելի քան 100 000 տեղահանված փախստականների ինտեգրման համար։ Արձանագրվում է, որ խոսքի և խաղաղ հավաքների ազատությունը բազմիցս սահմանափակվել է երկրում, իսկ լրագրողներն ու բնապահպանները ենթարկվել են սպառնալիքների և հետապնդումների: Ընտանեկան բռնության մասին օրենքի փոփոխությունները ուժեղացրել են զոհերի պաշտպանությունը: ԼԳԲՏԻ անձանց նկատմամբ խտրականությունը պահպանվել է։

"Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի շուրջ բանակցությունները շարունակվել են անվտանգության լարված իրադրության պայմաններում, որը նշանավորվել է Ադրբեջանի Լեռնային Ղարաբաղի շրջանի շուրջ և հայ - ադրբեջանական սահմանի երկայնքով բախումներով: Լարվածությունը բարձր է մնացել նաև այնպիսի առանցքային հարցերի շուրջ, ինչպիսիք են տարածքային միջանցքները և Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը", - ասվում է զեկույցում։

Միաժամանակ արձանագրվում է, որ կառավարությունը շարունակել է ամրապնդել քաղաքական կապերը ԵՄ-ի և Միացյալ Նահանգների հետ, ինչպես նաև հայտարարել է Ռուսաստանի գլխավորած Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունից դուրս գալու ծրագրերի մասին:

"Հետպատերազմյան լարվածությունը Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում շարունակել է սնուցել ներքին քաղաքական անկարգությունները։ 2024 թվականի ապրիլին և մայիսին լայնածավալ բողոքի ցույցեր են տեղի ունեցել Տավուշի մարզի չորս գյուղերի սահմանազատման մասին համաձայնությունից հետո, որոնք հանձնվել են Ադրբեջանին ։ Ցուցարարները փակել են ճանապարհներ՝ պահանջելով ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը և քննադատելով 2022 թվականից սկսած Ադրբեջանի հետ հակամարտության նկատմամբ նրա մոտեցումը և քաղաքական դաշինքների փոփոխությունը", - նշել են զեկույցի հեղինակները։

"Կառավարությունը շարունակել է դժվարությունների բախվել ավելի քան 100 000 փախստականների ինտեգրման ապահովման հարցում, որոնք լքել են Լեռնային Ղարաբաղը այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանը 2023 թվականի սեպտեմբերին գրավել է տարածաշրջանի վերահսկողությունը ։ Բնակարանային, աշխատանքի և կրթության հետ կապված հարցերը դեռևս  բարդ էին շատ փախստականների համար ։ Նրանց անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի իրավունքը մնացել է չիրագործված։ Ապրիլ և մայիս ամիսներին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջով ցույցերի ժամանակ ոստիկանությունը բազմիցս ապօրինի ուժ է կիրառել ցուցարարների նկատմամբ", - ասվում է զեկույցում։

"Amnesty International" կազմակերպությունում նշել են, որ անցած տարվա հունիսի 12-ին Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանի կենտրոնում բախումներ են տեղի ունեցել Ոստիկանության և ցուցարարների միջև ՝ սահմանազատման համաձայնագրի դեմ բողոքի ցույցերի ժամանակ: "Մոտ 101 մարդ, այդ թվում ՝ ոստիկանության 17 աշխատակից, վիրավորվել են, իսկ 98-ը ձերբակալվել են ։ Առնվազն 15 անձի մեղադրանք է առաջադրվել խուլիգանության և հասարակական կարգը խախտելու համար: Իրավապահ մարմինների ոչ մի աշխատակից պատասխանատվության չի ենթարկվել Ոստիկանության արձագանքի համաչափության և օրինականության քննությունից հետո", - նշել են իրավապաշտպան կազմակերպությունում։

Զեկույցի հեղինակները նաև ուշադրություն են դարձրել այն հանգամանքին, որ անցած տարվա ապրիլ և մայիս ամիսներին բողոքի ցույցերն ուղեկցվել են լրագրողների նկատմամբ ճնշումների և հետապնդումների մասին հաղորդագրություններով, այդ թվում ՝ վիրավորանքներով և սպառնալիքներով:

"Հայաստանի Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի տվյալներով՝ բողոքի ակցիաների լուսաբանման ժամանակ վիրավորվել է 14 լրագրող և ԶԼՄ աշխատակից, ինչպես թիրախավորված հարձակումների, այնպես էլ ամբոխի բռնությունների հետևանքով: Լրագրողների մի մասին հրել և գցել են գետնին, իսկ մյուսները հայտնել են, որ ծեծի են ենթարկվել և վնասվածքներ ստացել ոստիկանության աշխատակիցների կողմից:

Մարտի 22-ին իշխանությունները խուլիգանության մեղադրանքով կալանավորել են փոդքասթի հաղորդավարներ և ընդդիմադիր գործիչներ Վազգեն Սաղաթելյանին և Նարեկ Սամսոնյանին և երկու ամսով կալանավորել։ Նրանց մեղադրել են վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և իշխող կուսակցության մյուս գործիչների հասցեին AntiFake ԶԼՄ-ում անպարկեշտ արտահայտություններ անելու համար։ Դատավարությունը սկսվել է սեպտեմբերի 23-ին ։ Մեղավոր ճանաչվելու դեպքում ակտիվիստներին սպառնում է մինչև հինգ տարվա ազատազրկում", - ասվում է զեկույցում։