Փաստաբան․ Հայաստանի ՔՕ-ում ներառված "նյութական շահագրգռվածության" բաղադրիչը ձեռնտու է միայն կառավարող կուսակցությանը, որն այն օգտագործում է քաղաքական ընդդիմախոսների դեմ

Արմինֆո. Հայաստանի Քրեական օրենսգրքում "նյութական շահագրգռվածության" նման հանցակազմի ներառումը ձեռնտու է միայն  "Քաղաքացիական պայմանագիր" կուսակցությանը, որն այն օգտագործում է իր քաղաքական ընդդիմախոսների դեմ։ Այդ մասին  "Կոռուպցիան նախընտրական շրջանում" թեմայով մամլո ասուլիսում հայտարարել է փաստաբան Վարազդատ Հարությունյանը՝ Հայաստանում կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների ֆոնին:

Փաստաբանն ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ քրեական օրենսդրության քննարկվող նորմը, փաստորեն, աննախադեպ է դարձել միջազգային իրավական պրակտիկայի համար: Նա հիշեցրել է, որ խոսքը 2021 թվականին ՀՀ քրեական օրենսգրքում կատարված փոփոխությունների մասին է, երբ մարդուն հավաքներին մասնակցելուն կամ չմասնակցելուն հարկադրելու դրույթին ավելացվել է նոր տարր՝ "նյութական շահագրգռվածություն": Փաստաբանի խոսքով ՝ նման ձևակերպումը միջազգային չափորոշիչներում նմանը չունի, քանի որ, փաստացի, թույլ է տալիս սահմանափակել հավաքներին մարդկանց մասնակցելը կամ չմասնակցելը:

"Ի սկզբանե այս նորմը չի ճանաչվել միջազգային ստանդարտներին հակասող՝ Վենետիկի հանձնաժողովին ուղղված թարգմանության սխալի պատճառով։ Այսպես, հարցման մեջ Հայաստանի Սահմանադրական դատարանն օգտագործել է անգլերեն թարգմանություն, որը տարբերվում էր հոդվածի բնօրինակից. դրանում հայտնվել է "պարտադրանք" բառը, ինչը խեղաթյուրել է նորմի իմաստը։ Արդյունքում՝ Վենետիկի հանձնաժողովը դրական եզրակացություն է տվել, ելնելով այն հանգամանքից, որ խոսքը հենց հավաքներին մասնակցելուն հարկադրելու մասին է ", - պարզաբանել է փաստաբանը։

Փոփոխությունները կատարելուց հետո, ինչպես նշել է փաստաբանը, 2022 թվականի մայիսին այդ հոդվածով առաջին անգամ ձերբակալվել է «ՀայաՔվե» նախաձեռնության համակարգող Ավետիք Չալաբյանը (նրան մեղադրել են ագրարային համալսարանի ուսանողական խորհրդի ղեկավարին ֆինանսապես խրախուսելու մեջ ՝ բողոքի ակցիաներին մոտ երկու հազար ուսանողների ներգրավելու նպատակով - խմբ.) ։ "Պաշտպանությունն ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ համապատասխան փոփոխությունները պետք է ուժի մեջ մտնեին միայն 2022 թվականի հուլիսից, այսինքն ՝ ձերբակալման պահին "նյութական շահագրգռվածության" բաղադրիչը դեռ փաստացի բացակայում էր հոդվածի գործող խմբագրությունում", - ուշադրություն է հրավիրել փաստաբանը ։

Ընդ որում, Հարությունյանը փաստել է, որ ինքնին հրապարակային միջոցառումներին մասնակցության նյութական խթանման պրակտիկան լայն տարածում ունի աշխարհում: Մասնավորապես, ինչպես նշել է փաստաբանը, ԱՄՆ-ում գոյություն ունեն հատուկ կազմակերպություններ եւ ընկերություններ, որոնք զբաղվում են մարդկանց ներգրավմամբ զանգվածային միջոցառումներին մասնակցելու:

Այդ իմաստով պետությունը չպետք է միջամտի հանրահավաքին մասնակցելու մարդուն մոտիվացնելու հարցին, եթե բացակայում է հարկադրանքի տարրը։ Սակայն Չալաբյանի գործից հետո տարբեր անձանց նկատմամբ այլ քրեական գործեր էլ են հարուցվել հենց հանրահավաքներին մասնակցելու կամ չմասնակցելու "նյութական շահագրգռվածության" հիմքով ։ Նման գործերի հիմքը, որպես կանոն, Քննչական կոմիտեի հրապարակած գաղտնալսումներն էին, որոնք, հիմնականում, մոնտաժված էին", - նշել է փաստաբանը։

 Այնուհետև, ինչպես հիշեցրել է Հարությունյանը, 2024 թվականի օգոստոսին խորհրդարանական ընդդիմությունը դիմել է Սահմանադրական դատարան ՝ պահանջելով ստուգել տվյալ նորմի համապատասխանությունը Սահմանադրությանը ։ Սակայն, ինչպես նշել է փաստաբանը, նույն թվականի հոկտեմբերին դատարանը կասեցրեց գործի քննությունը, որպեսզի հարցնի Վենետիկի հանձնաժողովի խորհրդատվական կարծիքը։ "Սահմանադրական դատարանը, մասնավորապես, նշել է, որ հավաքների ազատությունը ներառում է պաշտպանության երեք բաղադրիչ ՝ մարդու մոտ հանրահավաքներին մասնակցելու իրական հնարավորության առկայությունը, նման մասնակցության համար խոչընդոտների բացակայությունը, ինչպես նաև մարդու ներքին ազատությունն ու հավաքին մասնակցելու մոտիվացիան ։ Հենց վերջին բաղադրիչն է մտցվել վիճելի նորմի սահմանադրականությունը հիմնավորելու համար", - վստահ է Հարությունյանը։

 Փաստաբանը նման մոտեցումը բնորոշել է որպես "իրավական պատերնալիզմի" դրսևորում, երբ պետությունը սկսում է միջամտել քաղաքացիների անձնական մոտիվացման ոլորտին: Նրա խոսքով, դա հակասում է հավաքների ազատության տրամաբանությանը, քանի որ պետության խնդիրը միայն հանրահավաքներին մասնակցելու հնարավորության ապահովումն է, այլ ոչ թե այն պատճառների վերահսկումը, թե ինչու է մարդը որոշում մասնակցել դրանց: Նա ընդգծել է, որ համաշխարհային պրակտիկայում բացակայում են նմանատիպ նախադեպերը ։

Ընդ որում, Հարությունյանը պարզաբանել է, թե ինչու է Վենետիկի հանձնաժողովը թույլ տվել ընտրարշավների շրջանակներում նյութական խթանման որոշակի սահմանափակումների հնարավորությունը: "Դա բացատրվում է քաղաքական ուժերի միջեւ հնարավորությունների հավասարության ապահովման անհրաժեշտությամբ, օրինակ, նախընտրական քարոզչության շրջանակներում, քանի որ ընտրական գործընթացի առավել ապահովված մասնակիցներն ունակ են լայնածավալ ակցիաներ կազմակերպել եւ դրանով առավելություն ստանալ համադրելի ռեսուրսներ չունեցող մրցակիցների նկատմամբ", - պարզաբանել է Հարությունյանը:

Մինչդեռ, մյուս կողմից, ըստ փաստաբանի, դատարանի որոշումը մասնակիորեն սահմանել է շրջանակը և թույլ տվել հասկանալ, թե որ ծախսերն օրենքի խախտում չեն համարվելու, թեև բուն խնդիրը, ըստ էության, չի լուծել, քանի որ այն ձեռնտու է միայն իշխող կուսակցությանը, որը շարունակում է այն օգտագործել իր քաղաքական ընդդիմախոսների դեմ: "Արդյունքում, խոսակցությունների ցանկացած ձայնագրություն, որտեղ հիշատակվում է փողը, նույնիսկ, եթե դրանք ուղղակիորեն կապված չեն քաղաքական գործընթացների հետ, կարող են օգտագործվել որպես մեղադրանքների հիմք: Սա ստեղծում է "սառեցման էֆեկտ", որը սահմանափակում է քաղաքացիների մասնակցությունը քաղաքական կյանքին և, ի վերջո, ծառայում է որպես քաղաքական ճնշման գործիք", - եզրափակել է Հարությունյանը։

Հիշեցնենք, որ 2022 թվականի մայիսի 14-ին ակտիվիստ Ավետիք Չալաբյանը ձերբակալվել էր Ագրարային համալսարանի ՈՒԽ նախագահին ֆինանսապես խրախուսելու կասկածանքով ՝ բողոքի ակցիաներին 2000 ուսանողի ներգրավելու նպատակով ։ Հատկանշական է, որ Չալաբյանին այն ժամանակ մեղսագրվել են այնպիսի արարքներ, որոնք կատարման պահին հանցագործություն չեն համարվել ։ Ավելի ուշ Վենետիկի հանձնաժողովն ընդունել է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի "հավաքներին մասնակցելու նյութական շահագրգռվածության մասին" հոդվածի դրույթը ՀՀ իշխանությունների կողմից օգտագործվել է իրենց ընդդիմախոսներին կալանավորելու համար, թեև ի սկզբանե սխալ թարգմանության պատճառով այն անվանել է միջազգային չափանիշներին չհակասող և համապատասխանում է հավաքների ազատության սահմանափակմանը: -